Zydzi w Małogoszczu

Wydawnictwa z przełomu XIX i XX wieku ugruntowały przekonanie, że w Małogoszczu do 1864 roku nie było Żydów i dopiero
po tym roku zaczęli się oni tu osiedlać. Sąd taki nie jest zgodny z prawdą. Żydzi mieszkali w Małogoszczu już w końcu XVIII w.,
chociaż dokumenty urzędowe dotyczące Chęcin i Małogoszcza o tym nie wspominają. Małogoszcz należy do najstarszych osad
dzisiejszej Ziemi Kieleckiej. Na mocy aktu  prawnego Kazimierza Wielkiego z 1342 r. część miasta Małogoszcz  przeszła w po-
siadanie probostwa i stała się  własnością  duchowną. Ta właśnie część miasta  stała  się  obszarem, na którym  zamieszkiwali
Żydzi po 1775 roku. Do końca  XVIII  wieku  Małogoszcz był zamknięty dla osadnictwa  żydowskiego. Wydany w  1775  roku
dekret królewski zabronił im osiedlania się w mieście królewskim Małogoszczu.

Istnieją jednak wzmianki o tym, że Żydzi zamieszkali tutaj i przed 1789  rokiem,
zajmijąc się m.inn. prowadzeniem karczmy wójtowskiej. Dowodem tego są  rela-
cje rajców miejskich, zanotowane przez lustratorów królewskich:
"Jest w mieście  austeryja wójtowska. Przy tej  są  pokoje  gościnne  wygodne  2,
z  oknami  taflowemi, w którym  mieszka  katolik / albowiem z warunków  praw
miejskich i ostatecznej  komplacyi ostrzeżenia, Żyda w  niej trzymać  nie należy."
Z tekstu wynika, że nie tak dawno karczmę w Małogoszczu prowadził Żyd.
Po dekrecie królewskim część rodzin żydowskich  zamieszkała na wsiach w pobli-
żu Małogoszcza, takich jak Leśnica i Cieśle, inni  przenieśli się do tej części mia-
sta, która stanowiła własność  duchowną. Na  potwierdzenie  tezy, że osadnictwo
żydowskie zapoczątkowane w Małogoszczu w końcu XVIII w. nie zostało przerwa-
ne, a jedynie ograniczone do duchownej części miasta,znaleziono dowody w zapis-
kach ksiąg metrykalnych. Znacznie  wcześniej  informacje  o  Żydach  mieszkają-
cych w Małogoszczu przekazał J. F. Carossi, pełniący funkcję  naczelnego geolo-
ga Stanisława Augusta. W dniach 19 i 20 VIII  1780 r.  zwiedzał  i  badał  okolice
Chęcin i Miedziankę, skąd udał się do Małogoszcza.
Przybywszy do Małogoszcza 21 VIII, pilnym okiem  obserwował  wszystko,  jego
uwadze nie uszli także Żydzi. Nie było ich wprawdzie tak wielu jak  w  Chęcinach,
ale jednak tu mieszkali. Podstawowym i zasadniczym źródłem, dającym najwięcej
informacji o Żydach w Małogoszczu, są jednak zapisy ksiąg metrykalnych, które
urzędowo nazywa się ''Aktami Stanu Cywilnego wyznania  mojżeszowego  parafii
Małogoszcz''. Akta metrykalne żydowskiej gminy  wyznaniowej  w  Małogoszczu
spisane  są w jednej  księdze, obejmującej 114 kart i zawierają  metryki  urodzeń,
małżeństw i zgonów w latach 1826 - 1889.
Zydowska gmina wyznaniowa  Małogoszcz  obejmowała teren  rozciągający sie w
promieniu 10 km. wokół miasta. Jak świadczą księgi metrykalne, należeli do niej
Żydzi zamieszkujący w następujących wsiach: Łopuszno, Józefów-kolonia,  Ruda
Zajączkowska, Zajączków, Czartoszowy, Karsznice, Wola Tesserowa,  Nieznano-
wice, Kozłów, Mieronice, Lipnica, Wygnanów, Kanice, Złotniki, Mzurowa, Rem-
bieszyce, Żarczyce Małe, Żarczyce Duże, Cieśle, Leśnica i Skorków.
Najwięcej Żydów mieszkało w Łopusznie, w innych  miejscowościach zaledwie po
2 - 3 rodziny. Niektóre z tych rodzin utrzymywały się z rolnictwa,  co  wzmiankują
księgi metrykalne podając zawód rodziców urodzonego, świadków, czy też zmarłe-

go lub zaślubionych. Zródłem  utrzymania  innych  rodzin było prowadzenie karczmy, wyrobnictwo lub furmaństwa. W zasadzie członkowie
żydowskiej gminy wyznaniowej Małogoszcz byli ludźmi ubogimi, co najwyżej średnio zamożnymi. Po tej ogólnej charakterystyce całej gmi-
ny wyznaniowej przejdziemy do samego Małogoszcza. Wszystkie czynności związane z nadaniem imienia, zawarcia  małżeństwa, jak i zgo-
nu dopełniane były w Małogoszczu, gdzie przechowywane były księgi metrykalne, zawierające wszelkie informacje.
Żydowska gmina wyznaniowa Małogoszcz nie posiadała własnego duchownego, lecz dojeżdżał tu zastępca rabina z Chęcin Abram Lebel.
Zawarcie małżeństwa poprzedzały  trzykrotne  zapowiedzi  obwieszczane w bóżnicy w Chęcinach. Wszystkie  zapisy w księgach  metrykal-
nych były  bardzo dokładne i sprawdzone. Co roku rozpoczynano je zwrotem ''Księga Akt Cywilnych iako Urodzin, Małżeństw,  i Śmierci
Wyznania Mojżeszowego Parafii Małogoszcz za rok...''. Po zamknięciu danego roku Księga była kontrolowana przez urzędnika  państwo-
wego którym najczęściej był  burmistrz  sąsiedniego miasta Jędrzejowa. Tak skrupulatnie  prowadzone i kontrolowane księgi metrykalne
są nieocenionym i bardzo pewnym źródłem z dziejów  Żydów. W każdym zapisie metrykalnym  podawano skąd pochodził  urodzony, zaślu-
biony czy zmarły. Jeszcze ważniejsze jest podanie świadków danego zapisu, bo oprócz imienia i nazwiska oraz miejsca zamieszkania zapis
zawiera dane dotyczące zawodu. W1826 r. występuje pięć głów rodzin  żydowskich. Są to:  Szmul  Spinkowski, Abram  Kamiński, Mortka
Lewkowicz, Lejzor Fajgenblat, Gitla Goldszajd. W latach następnych dochodzą jeszcze nazwiska czterech dalszych Żydów z Małogoszcza:
Jakub Cukie - Kierg, Abraham Eychler, Mortka Eychler, i Mechele Garnek. Zapisy metrykalne z 1826 roku podają 5 nazwisk.
Kiedy po 1864 roku cofnięte zostały bariery hamujące rozwój społeczności żydowskiej  w Małogoszczu i innych  miastach Królestwa  Pol-
skiego, to rodziny żydowskie, które stłoczone były  po  jurydykach  duchownych i innych, mogły swobodnie  zamieszkać na terenie całego
miasta.